Rarest Of The Rare Real Crime Story: दिल्लीतील तंदूर कांड प्रेम, संशय आणि राजकारणाची काळी बाजू

नैनासाहनी आणि सुशील शर्मा : एकाच राजकारणातली ओळख

नैनासाहनी ही २९ वर्षांची, उच्चशिक्षित आणि दिल्ली काँग्रेसच्या युवक विंगमध्ये सक्रिय काम करणारी तरुणी. कॉलेजपासूनच विद्यार्थ्यांच्या राजकारणात सक्रिय भाग घेतलेल्या नैनाने पुढे युवक काँग्रेसमध्ये महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळली आणि इथेच तिची ओळख सुशील शर्मा यांच्याशी झाली.

मध्यमवर्गीय पार्श्वभूमी असलेला सुशील, दिल्ली युवक काँग्रेसचा महत्वाकांक्षी चेहरा होत; स्वतःची प्रतिमा ‘टफ’ लीडर म्हणून उभी करण्याचा त्याचा प्रयत्न आणि भविष्यात मोठ्या राजकारणात उडी मारण्याचं स्वप्न स्पष्ट दिसत होतं. समान राजकीय मंच, सततची साथ आणि महत्त्वाकांक्षेचा ओढा – या सगळ्यांमधून दोघांचं नातं मैत्रीपासून प्रेमापर्यंत पोहोचतं आणि १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीला त्यांनी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला.

मात्र हे लग्न मोठ्या गाजावाजात न होता जवळजवळ गुप्तपणे झालं. कारण सुशीलच्या मते, लग्नाची बातमी बाहेर गेली तर त्याच्या ‘यंग, अनमॅरिड लीडर’ या इमेजला धक्का बसेल आणि राजकीय कारकीर्द धोक्यात येईल. बाहेर लोकांसाठी ते अजूनही “फक्त सहकारी” होते, आत मात्र ते नवरा‑बायको म्हणून राहात होते – आणि हाच दुहेरीपणा पुढे मोठ्या संघर्षाला कारण ठरला.

चार भिंतींमध्ये वाढणारा संशय

लग्नानंतर काही काळ दोघांचं आयुष्य सुरळीत गेल्यासारखं वाटलं, पण हळूहळू तणाव उफाळून वर यायला लागला. सुशीलच्या इतर महिलांशी असलेल्या जवळिकींवरून वाद, सार्वजनिक आयुष्यात नातं न मान्य करणं, आणि नैनाच्या स्वभावाचा बंडखोरपणा – या सगळ्यांनी घरचं वातावरण तापवलं.

नैना मोकळेपणाने बोलणारी, प्रश्न विचारणारी; तर सुशील नात्यात ‘कंट्रोल’ ठेवू पाहणारा. नैनाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणं, फोनकॉल तपासणं, आणि तिच्या मित्रांबद्दल सतत संशय बाळगणं, अशी चित्रं पुढे चौकशीत समोर आली. यात सगळ्यात महत्त्वाचं नाव होतं – मतलूब करीम. तो नैनाचा जुन्या कॉलेजमधला मित्र आणि काँग्रेसमधला सहकारी; सुशीलच्या नजरेत मात्र ‘एक्स’ आणि संशयाचं कायमचं कारण.

काळ जसाजसा गेला, नैनाला या नात्यातून बाहेर पडायची, आणि कदाचित परदेशात – ऑस्ट्रेलियात – जाऊन स्वतःचा नवीन व्यवसाय सुरू करण्याची इच्छा अधिक ठाम होत गेली. या प्लानबद्दल ती मतलूबशी बोलत होती; लांब चालणारे फोनकॉल आणि भेटी सुशीलला अधिक चीड आणत होत्या.

२ जुलै १९९५ : तीन गोळ्या आणि क्षणात बदललेलं सगळं

२ जुलैच्या रात्री सुशील घरी आला, तेव्हा नैना मद्यप्राशन करत फोनवर बोलत होती, अशी नोंद केसच्या दस्तऐवजांत आहे. त्याला पाहताच नैनाने फोन कट केला. संशयानं पेटलेला सुशील थेट फोनवरच रेडायल करतो आणि दुसऱ्या बाजूला मतलूब करीम असल्याचं त्याला समजतं. इथून पुढचं सर्व काही काही क्षणांत घडतं – पण त्याचे परिणाम दशकानुदशकं जाणवतात.

तपास नोंदींनुसार, सुशीलने संतापाच्या भरात पत्नीशी तीव्र भांडण केलं आणि नंतर स्वतःच्या लायसन्स्ड रिवॉल्वरमधून सलग गोळ्या झाडल्या. दोन गोळ्या नैनाच्या डोक्यात आणि मानेजवळ लागल्या, तिसरी घरातील एअर‑कंडिशनरच्या लाकडी पटलात घुसली; नैनाचा जागीच मृत्यू झाला, हे नंतरच्या दुसऱ्या पोस्मॉर्टेममध्ये स्पष्ट झालं.

तंदूरमध्ये जळणारा मृतदेह : पुरावे नष्ट करण्याचा विकृत प्रयत्न

खून झाल्यानंतर सुशीलने पुढचं पाऊल आणखी भयानक टप्प्यावर नेलं. त्याने नैनाचं शरीर चादरीत आणि प्लास्टिकमध्ये गुंडाळून कारच्या डिकीत ठेवलं आणि आधी ते यमुना नदीत टाकण्याचा विचार होता, असं तपासात नमूद झालं आहे. मात्र गर्दी, ओळख होण्याची भीती आणि पुरावे लपत नसल्याची जाणीव झाल्यानं त्याने “आपल्या ओळखीच्या ठिकाणी” – बागिया (Bagia/Baghiya) बार्बेक्यू रेस्टॉरंट – मृतदेह नेला.

इथे रेस्टॉरंट मॅनेजर केशवकुमारची मदत घेतली गेली. दोघांनी मिळून शरीर तंदूरमध्ये ढकलण्याचा, त्याचे काही भाग कापून बसवण्याचा आणि पेपर, लाकूड, बॅनर्स, घी‑बटर वापरून प्रचंड उष्णतेत जाळण्याचा प्रयत्न केला, असा आरोप आणि साक्षी पुढे आले. धुराची प्रचंड काळी पट्टी, आकाशाला भिडणाऱ्या ज्वाळा आणि जळत्या मांसाचा दुर्गंध यामुळे आजूबाजूच्या लोकांना आणि गस्तीवरील पोलिसांना संशय आला.

सुरुवातीला “जुने पोस्टर जाळतोय” अशा कारणावर पोलिस थोडक्यात परतले, पण थोड्याच वेळात आग आणि वास असह्य झाल्याने ते पुन्हा आत गेले आणि तंदूरमध्ये मानवी अवशेष असल्याचा त्यांचा अंदाज पक्का झाला. सुशील मात्र त्याआधीच पळ काढून निघून गेला होता.

तपास, फॉरेन्सिक आणि दोन पोस्टमॉर्टेम अहवाल

तंदूरमधून बाहेर आलेला मृतदेह इतका जळालेला होता की सुरुवातीला ओळख पटवणं कठीण गेलं. पहिल्या पोस्टमॉर्टेममध्ये मृत्यू जळण्याने झाला, असे मत नोंदवलं गेलं; गोळीबाराचे पुरावे स्पष्टपणे मांडले गेले नव्हते, यावर नंतर जोरदार टीका झाली.

या अहवालावर समाधानी नसलेल्या तपास अधिकाऱ्यांनी दुसरा पोस्टमॉर्टेम करवला. त्यात दोन गोळ्या – डोक्यात आणि मानेजवळ – सापडल्या आणि मृत्यूचं खरं कारण गोळीबार असल्याचं ठामपणे नोंदवलं गेलं. घरातून मिळालेल्या बुलेट शेल्स, भिंतीवरील आणि लाकडी पॅनेलवरील गोळीचे खुणा, तसेच नंतर केलेल्या बॅलिस्टिक चाचण्यांनी या गोळ्या सुशीलच्या लायसन्स्ड रिवॉल्वरमधूनच झाडल्या गेल्याचं सिद्ध केलं.

फॉरेन्सिक बायोलॉजीमध्ये सर्व रक्ताचे नमुने नैनाच्या रक्तगटाशी (B-) जुळत असल्याचं निष्पन्न झालं, आणि डीएनए चाचण्यांनी जळालेल्या हाडांचा संबंध नैनासाहनीच्या कुटुंबाशी असल्याचं प्रमाणित केलं – हे भारतातल्या फॉरेन्सिक वापराच्या दृष्टीने महत्वाचं टप्पं मानलं जातं.

कोर्टरूम ड्रामा : फाशीपासून आजीवन कारावासापर्यंत

तपासानंतर केस ट्रायल कोर्टात गेला. नैनाच्या खुनासाठी आणि पुरावे नष्ट करण्यासाठी सुशील शर्मा आणि केशव कुमार यांच्यावर खटला चालला. पुरावे प्रामुख्याने परिस्थितिजन्य (circumstantial) असतानाही, फॉरेन्सिक अहवाल, साक्षीदारांचे जबाब आणि सुशीलच्या हालचाली यांचा एकत्रित विचार करून ट्रायल कोर्टाने १९९७ मध्ये सुशीलला फाशीची शिक्षा सुनावली. दिल्ली हायकोर्टानेही ही शिक्षा कायम ठेवत या प्रकरणाला “रेअरेस्ट ऑफ द रेअर” ठरवलं.

मात्र २०१३ मध्ये सुप्रीम कोर्टाने महत्त्वाचा टप्पा गाठला. सर्वोच्च न्यायालयाने त्याची फाशीची शिक्षा रद्द करून ती आजीवन कारावासात बदलली. कोर्टानं असं नमूद केलं की, हा गुन्हा अत्यंत भयंकर असला तरी “समाजाविरुद्धचा मोठ्या प्रमाणातला गुन्हा” नसून, वैयक्तिक नातेसंबंधातील तणावातून जन्माला आलेला आहे, तसेच सुशीलचा पूर्वीचा गुन्हेगारी रेकॉर्ड नसल्याचादेखील विचार केला गेला.

२०१८ : सुटका आणि “स्वच्छ पाटी”चं नवं आयुष्य

जवळपास २३ वर्ष तुरुंगात घालवल्यानंतर, डिसेंबर २०१८ मध्ये दिल्ली हायकोर्टाने सुशील शर्माच्या अकाली सुटकेला (premature release) परवानगी दिली. तुरुंग प्रशासनाच्या अहवालात त्याने तुरुंगात चांगलं वर्तन केल्याचं, धार्मिक‑सामाजिक कामात सहभागी झाल्याचं नमूद होतं, जे सुटकेच्या निर्णयात महत्त्वाचं ठरलं.

तुरुंगाबाहेर आल्यानंतर काही मुलाखतींमध्ये सुशीलने “माझं आयुष्य आता स्वच्छ पाटी आहे” असं म्हणत स्वतःला बदललेला, धर्म आणि कुटुंबाकडे वळलेला माणूस म्हणून मांडलं. काही वृत्तांतांमध्ये तो पुन्हा समाजकार्यात, आणि काही ठिकाणी राजकीय आणि वैवाहिक सल्ल्याच्या क्षेत्रात काम करण्याची इच्छा व्यक्त करत असल्याचं समोर आलं.

शेवटी लोकांनी नेमकं कशाबद्दल विचार करायला हवं?

नैनासाहनीचं हत्याकांड हा केवळ एका कुटुंबाचा किंवा एका राजकीय जोडप्याचा वैयक्तिक शोकांत नाही; हे समाजाच्या आरशातलं प्रतिबिंब आहे. संशय, अहंकार आणि पुरुषसत्ताक मालकीभाव जेव्हा संवाद, आदर आणि समानतेला पूर्णपणे गिळून टाकतात, तेव्हा एक सुशिक्षित, स्वतंत्र स्त्रीही स्वतःच्या घरात असुरक्षित कशी बनते, हा प्रश्न आपण टाळू शकत नाही.

दुसरी बाजू न्याय आणि शिक्षेची आहे. जवळपास २३ वर्षांची शिक्षा, त्यानंतरची सुटका आणि “नवं आयुष्य” जगणारा दोषी – इथे समाजानं क्षमेला कुठपर्यंत जागा द्यावी आणि बळी व तिच्या कुटुंबाला न्यायाची जाणीव कशी करून द्यावी, हा चिंतनाचा मुद्दा आहे.

तिसरा मुद्दा – फॉरेन्सिक आणि पोलिस यंत्रणांची भूमिका. पहिल्या पोस्टमॉर्टेममधल्या त्रुटी नसत्या, फॉरेन्सिक टीमचा दबावाखाली न येता घेतलेला निर्णय नसता, तर हा केस कदाचित वेगळ्या वळणावर गेला असता; यावरून प्रत्येक गुन्ह्याकडे वैज्ञानिक नजरेने आणि पारदर्शकतेने पाहण्याचं महत्त्व अधोरेखित होतं.

शेवटी, तंदूर हत्याकांड आपल्या प्रत्येकाला थांबवून हा प्रश्न विचारायला भाग पाडतं –
आपल्या नात्यांमध्ये संभाषणाऐवजी संशय वाढत असेल, मतभेदांवर चर्चा न होता राग साठत असेल, आणि ‘इमेज’ जपण्यासाठी आपण माणसाच्या आयुष्याला दुय्यम मानत असू, तर आपणही नकळत अशाच कोणत्या तरी अंधाराकडे चाललो आहोत का?